Series Marketing phòng thủ · Bài 1/6
Tháng 11 nào cũng có một cảnh quen thuộc. Hội đồng quản trị đặt mục tiêu năm sau tăng 20% doanh thu. Con số được chia xuống từng khối, marketing nhận ngân sách rồi đi tìm việc để lấp vào. Đến cuối quy trình, mọi người hy vọng lợi nhuận sẽ ổn.
Quy trình này dựa trên một giả định ít ai nói ra: tăng trưởng lúc nào cũng mua được với giá hợp lý. Khi thị trường tăng nhanh, giả định đó gần đúng. Khi thị trường chậm lại, phần doanh thu còn thiếu phải mua bằng khuyến mãi sâu hơn, chi phí có khách cao hơn và những kênh kém hiệu quả hơn. Doanh thu vẫn có thể đạt, nhưng lợi nhuận không đi theo.
Vì vậy câu hỏi cho mùa ngân sách 2027 không chỉ là "muốn tăng bao nhiêu". Bài này trả lời câu hỏi đứng trước nó: mỗi điểm tăng trưởng vượt mức thị trường cho sẵn tốn bao nhiêu, và đến điểm nào thì không nên mua thêm.
Doanh thu vượt mức thị trường cho sẵn phải tự tạo ra, và phần đó có giá
Hãy tách mục tiêu tăng trưởng thành hai phần. Phần thứ nhất là tăng trưởng tự nhiên (natural growth): mức doanh nghiệp có được nếu giữ nguyên thị trường, danh mục sản phẩm và cách làm hiện tại. Phần còn lại là khoảng doanh nghiệp phải tự tạo ra, PMAX gọi là Growth Gap:
Phần phải tự tạo = Mục tiêu tăng trưởng − Tăng trưởng tự nhiên
Cùng mục tiêu 15%, nếu thị trường tăng 10% thì doanh nghiệp chỉ phải tự tạo 5 điểm. Nếu thị trường chỉ tăng 2%, phần đó là 13 điểm, gần gấp ba, trong khi con số trên slide kế hoạch vẫn là 15%.
Phần phải tự tạo chỉ có bốn nguồn: giành thị phần từ đối thủ; tạo nhu cầu mới (ngành hàng mới, dịp dùng mới); mở rộng sang thị trường, kênh hoặc nhóm khách mới; hoặc mua lại doanh nghiệp khác. Thị trường cho càng ít, doanh nghiệp càng phải chi nhiều hơn cho bốn nguồn này. Mỗi nguồn đều có chi phí riêng: tiền khuyến mãi, tiền quảng cáo để có khách mới, tiền mở kênh, hoặc giá mua công ty.
Giành thị phần, nguồn hay được trông vào nhất, lại đóng góp ít nhất
Khi thị trường chậm, phản xạ phổ biến là "giành thêm thị phần". Dữ liệu quốc tế cho thấy đây là nguồn nhỏ và khó giữ nhất. Nghiên cứu The Granularity of Growth của McKinsey phân rã mức tăng trưởng trung bình khoảng 8,7% mỗi năm của hàng trăm công ty lớn trong 10 năm: khoảng 5,4 điểm đến từ việc đứng ở những thị trường đang tăng, khoảng 2,5 điểm từ mua bán sáp nhập, và chỉ 0,8 điểm từ tăng thị phần.
Cũng theo McKinsey, chỉ 13% công ty có được hơn 5% tăng trưởng mỗi năm từ thị phần trong 10 năm. Lý do khá dễ hiểu: một đợt giảm giá hay ra sản phẩm mới thành công thường kéo đối thủ phản ứng, và phần thị phần vừa giành được bị bào mòn.
Về doanh thu và biên lợi nhuận, điều này có một hệ quả trực tiếp. Khi tăng trưởng tự nhiên thấp, phần phải tự tạo dựa nhiều hơn vào chính nguồn khó và đắt nhất. Thị phần mua bằng khuyến mãi làm giảm giá bán thực thu; thị phần mua bằng quảng cáo làm tăng chi phí có mỗi khách hàng. Cả hai đều làm biên lợi nhuận của phần doanh thu tăng thêm thấp hơn biên của phần doanh thu cũ.
PMAX cho rằng khi phần phải tự tạo lớn lên, chi phí của mỗi điểm tăng trưởng thêm có xu hướng tăng, trừ khi doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh hoặc đổi mới đủ mạnh để bù lại. Đây là giả thuyết PMAX đang kiểm chứng bằng dữ liệu (giả thuyết H1 trong series), chưa phải một quy luật.
Làm được chưa chắc đáng làm: doanh thu tăng, lợi nhuận vẫn có thể giảm
Gary Pisano (Harvard Business Review, 2024) lập luận rằng tốc độ tăng trưởng là một quyết định chiến lược, gắn với ba câu hỏi: tăng nhanh đến đâu, tìm nhu cầu mới ở đâu, và xây năng lực tài chính, con người, tổ chức thế nào để đỡ tốc độ đó. Nhiều cuộc họp kế hoạch dừng ở câu hỏi thứ ba: đội ngũ có đủ người, đủ kênh để làm nổi 20% không.
PMAX đi thêm một bước: kể cả khi doanh nghiệp có năng lực, phần tăng trưởng đó vẫn có thể không đáng mua. Một kế hoạch tăng 20% có thể khả thi về vận hành nhưng đòi khuyến mãi sâu hơn, chi phí có khách cao hơn và kênh kém hiệu quả hơn. Khi đó doanh thu tăng, nhưng lợi nhuận kinh tế (lợi nhuận còn lại sau khi trừ chi phí của số vốn đã bỏ ra) lại giảm.
Hãy hình dung một doanh nghiệp chia mục tiêu 15% thành từng điểm phần trăm. Những điểm đầu tiên đến từ khách hàng cũ mua lại và kênh đã quen, chi phí thấp. Những điểm cuối cùng phải đến từ khách mới ở vùng xa hơn, cần giảm giá sâu hơn để chốt đơn (minh họa giả định). Báo cáo tổng vẫn cho thấy ngân sách marketing có lãi, vì nó cộng chung phần rẻ với phần đắt.
Cái phải đánh đổi là rõ ràng: giữ mục tiêu thấp hơn một vài điểm doanh thu để không phải trả cho những điểm cuối cùng có biên âm. Bài 3 của series sẽ trình bày cách xếp các cơ hội theo mức lãi để thấy điểm dừng đó.
Đảo thứ tự lập kế hoạch: tính mục tiêu ra từ chi phí, không đặt trước rồi ép chi phí chạy theo
Quy trình quen thuộc đi từ tham vọng xuống ngân sách. Khi tăng trưởng khó mua, thứ tự nên đi ngược lại: bắt đầu từ thị trường cho sẵn bao nhiêu, rồi mới ra con số mục tiêu.
| Bước | Kế hoạch quen thuộc | Kế hoạch khi tăng trưởng khó mua |
|---|---|---|
| 1 | Đặt mục tiêu: "2027 phải tăng 20%" | Đo thị trường cho sẵn bao nhiêu |
| 2 | Chia mục tiêu xuống các khối | Xác định tăng trưởng tự nhiên và những mảng cụ thể còn đang tăng |
| 3 | Phân bổ ngân sách | Chọn mảng doanh nghiệp có lợi thế để thắng |
| 4 | Tìm việc để lấp vào | Tính chi phí và mức lãi của từng mảng |
| 5 | Hy vọng lợi nhuận sẽ ổn | Quyết định mua thêm, bảo vệ, tạo mới, thu hoạch hay rút lui cho từng mảng; từ đó ra mục tiêu |
Ở cột phải, doanh nghiệp vẫn có một con số tăng trưởng, thậm chí vẫn có thể là 20%. Khác biệt là con số đó được tính ra từ chi phí và mức lãi của từng mảng, thay vì đặt trước rồi bắt chi phí chạy theo. Nếu phép tính cho ra 12% thay vì 20%, khoản chênh lệch là phần doanh thu doanh nghiệp chủ động không mua vì nó không còn lãi (minh họa giả định).
Hàm ý cho doanh nghiệp
Trước khi duyệt mục tiêu 2027, ba câu hỏi đáng đặt cho đội ngũ, theo đúng thứ tự:
Bước 1. Đo tăng trưởng tự nhiên của chính doanh nghiệp. Không phải tăng trưởng của ngành, mà là phần doanh thu doanh nghiệp có được nếu giữ nguyên thị trường, danh mục và cách làm.
Bước 2. Tính phần phải tự tạo và nguồn của nó. Phần đó là bao nhiêu điểm, và đến từ nguồn nào trong bốn nguồn. Nếu câu trả lời chủ yếu là "giành thị phần", cần xem lại xác suất thành công và biên lợi nhuận của phần doanh thu đó.
Bước 3. Hỏi chi phí của điểm phần trăm cuối cùng. Nếu không ai trả lời được, mục tiêu đang là một hy vọng, chưa phải một quyết định. Nếu điểm cuối cùng làm lợi nhuận giảm, đó là dấu hiệu nên dừng mua thêm ở mức thấp hơn.
Với lãnh đạo của doanh nghiệp, câu hỏi của mùa ngân sách không còn là "năm sau muốn tăng bao nhiêu", mà là "mỗi điểm tăng thêm sẽ tốn bao nhiêu và còn lãi không". Trả lời được câu này có thể khiến mục tiêu doanh thu thấp hơn kỳ vọng, đổi lại ngân sách không bị tiêu vào phần tăng trưởng làm mỏng biên. Khi thị trường tăng chậm, mỗi điểm doanh thu tự tạo thêm thường đắt hơn, và kế hoạch nên được lập từ chi phí đó.
Lưu ý khi áp dụng: số liệu McKinsey đến từ các công ty lớn ở thị trường phát triển, trong khi McKinsey cũng ghi nhận doanh nghiệp nhỏ tăng trưởng nhờ thị phần nhiều hơn hẳn; ở thị trường còn mới hoặc với doanh nghiệp đang có lợi thế rõ về sản phẩm, giá hay phân phối, chi phí của phần tăng trưởng thêm có thể không tăng như mô tả. Đo tăng trưởng tự nhiên cũng cần dữ liệu theo từng ngành hàng và vùng mà nhiều doanh nghiệp chưa có sẵn.
Bài tiếp theo: Marketing phòng thủ #2 · Thị trường đi ngang chưa phải lý do cắt ngân sách marketing đồng loạt · Sắp đăng 24/11
Phương pháp và nguồn tham khảo
- Bài dựa trên tài liệu nội bộ The Economics of Scarce Growth V1 (PMAX Consulting, 11/2026) và các nghiên cứu quốc tế bên dưới. Các con số có nhãn "minh họa giả định" dùng để giải thích cơ chế, không phải dữ liệu đo được. Giả thuyết H1 là mệnh đề PMAX đang kiểm chứng, chưa có dữ liệu Việt Nam đi kèm.
- Viguerie, Smit & Baghai, The granularity of growth, McKinsey Quarterly, 2007.
- McKinsey, How growth champions thrive even in stagnating markets.
- Gary Pisano, How Fast Should Your Company Really Grow?, Harvard Business Review, số tháng 3–4/2024 (tập 102, số 2).
- PMAX Consulting, The Economics of Scarce Growth V1, 11/2026 (tài liệu nội bộ).

