Tăng trưởng cùng gió đông: kế hoạch 2027 nên bắt đầu từ câu hỏi gió đang thổi về đâu, không phải thị trường lớn bao nhiêu

Tháng Mười và tháng Mười Một là mùa của những bản kế hoạch. Ở hầu hết doanh nghiệp tôi làm việc cùng, bản kế hoạch năm sau được dựng theo một khuôn quen thuộc: quy mô thị trường (TAM), tốc độ tăng trưởng kép (CAGR), thị phần mục tiêu, ngân sách marketing, chỉ tiêu cho từng kênh. Mọi thứ đều được chuẩn bị chu đáo, "vạn sự cụ bị".

Trong Tam Quốc diễn nghĩa, trước trận Xích Bích, liên quân Tôn–Lưu cũng đã chuẩn bị đủ mọi thứ: kế hỏa công, khổ nhục kế của Hoàng Cái, liên hoàn kế khiến chiến thuyền Tào Tháo bị xích vào nhau. Chỉ thiếu một thứ. Giữa mùa đông, gió bấc thổi từ tây bắc; nếu phóng hỏa lúc ấy, lửa sẽ quật ngược vào chính quân mình. Chu Du đổ bệnh vì lo. Câu nói nổi tiếng ra đời từ đó: "Vạn sự cụ bị, chỉ khiếm đông phong", mọi thứ đã sẵn sàng, chỉ thiếu gió đông.

Gia Cát Lượng lập đàn "mượn gió". Nhưng điều đáng học ở câu chuyện không phải phép màu. Theo chính tiểu thuyết, ông hiểu quy luật thời tiết quanh tiết đông chí, biết rằng sẽ có vài ngày gió đông nam trở chiều. Ông không tạo ra gió. Ông đọc được gió, biết khi nào nó đến, và chuẩn bị để có mặt đúng lúc.

“Tăng trưởng của một doanh nghiệp = Nỗ lực × Gió. Phần lớn kế hoạch tối ưu hóa nỗ lực. Rất ít kế hoạch đọc gió.”

Bài viết này là phần tiếp theo của series "Every Growth Problem Is a Segmentation Problem". Nếu các phần trước lập luận rằng bài toán tăng trưởng thực chất là bài toán chọn đúng phân khúc, thì phần này thêm một chiều mà tôi tin là đang bị bỏ quên trong phần lớn các bản kế hoạch: mỗi phân khúc đang đứng ở pha nào của chu kỳ.

Hãy nhớ lại cuối năm 2021. Mọi luồng gió đều thuận: kinh tế mở cửa sau giãn cách, lãi suất thấp kỷ lục, VN-Index quanh 1.500 điểm, thị trường trái phiếu doanh nghiệp bùng nổ, bất động sản sôi động. Rất nhiều kế hoạch 2022 được dựng trên đà đó, và hợp lý, nếu chỉ nhìn vào số liệu của năm vừa qua.

Rồi gió đổi chiều. Fed tăng lãi suất nhanh nhất trong bốn thập kỷ. Quý IV/2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp gần như đóng băng, bất động sản mất thanh khoản, niềm tin thị trường sụt mạnh. Sang 2023, xuất khẩu giảm, tăng trưởng GDP rơi xuống 5,05%. Nhiều doanh nghiệp không hề kém về thực thi. Họ chỉ đặt cược toàn bộ con thuyền vào một luồng gió sắp tắt.

Chiều ngược lại cũng đúng. Năm 2022 cũng là năm cổ phiếu công nghệ toàn cầu sụp đổ, và là năm GenAI ra đời. Năm 2009, giữa suy thoái toàn cầu, smartphone, cloud và mobile internet đang ở những ngày đầu của chu kỳ. Những người nhìn thấy luồng gió mới trong lúc mọi người còn đang chống bão đã có lợi thế cả thập kỷ.

Con số trung bình luôn che giấu điều này. GDP 9 tháng đầu năm 2026 tăng 9,01%, cao nhất trong 15 năm; riêng quý III tăng 9,95%. Nhưng bên trong con số ấy có những phân khúc đang lên rất mạnh và những phân khúc đang lặng lẽ tắt dần. Một nền kinh tế tổng có thể đồng thời chứa cả bình minh lẫn hoàng hôn.

Trong vài tháng qua, PMax đã rà lại khoảng 64 công trình nền tảng về chu kỳ kinh tế, từ Kitchin, Burns & Mitchell, Hamilton, đến Bernanke–Gertler–Gilchrist, Schularick–Taylor, Borio (BIS), Hélène Rey, Bloom, Mian–Sufi và Brynjolfsson. Kết luận lớn nhất: không tồn tại một "chu kỳ kinh tế" duy nhất. Có một hệ thống nhiều chu kỳ lồng vào nhau, được nối với nhau bởi đòn bẩy, kỳ vọng và phản ứng của thể chế. PMax gọi khung tổng hợp này là The Nested Growth Cycle. Dịch sang ngôn ngữ của người đi biển, có ba tầng gió.

Hai lực nữa chạy xuyên qua cả ba tầng. Kỳ vọng là tốc độ gió: tin tốt khiến doanh nghiệp đầu tư trước, bất định khiến họ đứng chờ, và cả hai đều tự khuếch đại. Phản ứng xã hội là thứ đổi luật chơi sau mỗi cơn bão: mỗi cuộc khủng hoảng tài chính lớn đều kéo theo mất niềm tin, áp lực chính trị và cải cách thể chế, tạo ra một regime mới.

“History does not repeat in fixed cycles. Mechanisms repeat.”

Vì vậy tôi không tin vào những dự báo kiểu "chu kỳ 10 năm" hay "chúng ta đang ở năm thứ 43 của sóng Kondratieff". 1929 không giống 2008; 2008 không giống 2020; Việt Nam 2011 không giống 2022. Thứ lặp lại một cách đáng tin cậy là các cơ chế.

Nếu chỉ nhìn tăng trưởng, rất dễ kết luận "Việt Nam đang hồi phục mạnh". Đúng, nhưng chưa đủ. Chính xác hơn: Việt Nam đang đứng ở giao điểm của các luồng gió thổi ngược chiều nhau.

Gió giật đang thuận và mạnh. Tăng trưởng 9 tháng vượt 9%, xuất khẩu và FDI tăng, bất động sản phục hồi, tín dụng tăng nhanh, và một làn sóng cải cách thể chế hiếm thấy: tinh gọn bộ máy, sáp nhập tỉnh, các nghị quyết về khoa học, công nghệ và kinh tế tư nhân, thị trường chứng khoán được nâng hạng.

Gió xoáy đang tích tụ. Lạm phát bình quân 9 tháng đã lên 4,52% và đang đi lên; tín dụng tiếp tục tăng nhanh hơn GDP danh nghĩa năm thứ ba liên tiếp; tín dụng/GDP ở mức rất cao so với các nước cùng thu nhập; lãi suất huy động bắt đầu nhích lên. Khi PMax chạy thử nguyên mẫu Growth Regime Diagnostic (25 chỉ báo, 5 nhóm) ngược về các thời điểm 2007, 2010, 2019, 2021, mô hình bật cảnh báo trước cả ba đợt điều chỉnh có nguồn gốc nội tại. Ở thời điểm Quý III/2026, kết quả là vàng, nhưng là kiểu vàng "lan rộng": 4/5 nhóm chỉ báo cùng vào vùng cảnh báo, giống năm 2010 hơn là năm 2007.

Gió mùa cũ đang yếu dần. Theo OECD, tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động đã tăng từ 48% (1995) lên 61% (2020) nhưng sẽ không tăng thêm; tỷ lệ phụ thuộc người già dự kiến tăng từ 12% lên khoảng 30% vào năm 2045. Tăng năng suất lao động chậm lại từ 5,9%/năm (2000–2010) xuống 4,6% (2010–2022). Doanh nghiệp FDI chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu, trong khi mức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa giảm từ 35% xuống 18% trong giai đoạn 2009–2023 (World Bank). Mô hình "lao động rẻ + FDI gia công + bất động sản + tín dụng + cổ tức dân số" đã kéo Việt Nam đi rất xa, nhưng không thể kéo mãi.

Gió mùa mới đang chớm. AI và chuyển đổi số (vẫn đang ở đáy đường cong chữ J), sản xuất công nghệ cao, kinh tế già hóa (y tế, chăm sóc, bảo hiểm, hưu trí), chính thức hóa tài chính, tiêu dùng cao cấp hóa. Những luồng gió này còn nhỏ trong số liệu, nhưng là gió mùa: chúng sẽ thổi trong 20 năm.

“Đổi Mới là cuộc chuyển đổi mô hình tăng trưởng thứ nhất: từ Kế hoạch sang Thị trường. Thập kỷ tới là cuộc chuyển đổi thứ hai: từ Tích lũy nhân tố sang Năng suất.”

Nguyên lý 1: tăng trưởng tăng tốc khi các luồng gió thẳng hàng. Giai đoạn 2000–2007 là ví dụ đẹp nhất của Việt Nam: hội nhập (BTA, WTO), FDI, dân số vàng, tín dụng, bất động sản, niềm tin, tất cả cùng chiều. Ngược lại, 2022–2023 là lúc cầu toàn cầu, bất động sản, niềm tin tín dụng, trái phiếu và niềm tin tiêu dùng cùng đổi chiều. Cùng một doanh nghiệp, cùng một đội ngũ, kết quả khác hẳn nhau. Câu hỏi chiến lược không phải "thị trường tăng bao nhiêu" mà là "ở đâu các luồng gió đang thẳng hàng?"

Nguyên lý 2: gió đông thổi từ phía ít ai nhìn. Cơ hội lớn nhất xuất hiện khi gió mùa đổi chiều đi lên trong lúc gió giật còn yếu. Những năm 1930, kinh tế thế giới tồi tệ nhưng điện khí hóa, ô tô và sản xuất hàng loạt vẫn lan tỏa. Năm 2009, giữa suy thoái, kỷ nguyên mobile bắt đầu. Năm 2022, công nghệ sụp đổ trên sàn nhưng GenAI ra đời. Gió đông của Xích Bích cũng vậy: nó đến vào giữa mùa đông, thời điểm mà ai cũng tin chỉ có gió bấc.

Nguyên lý 3: gió giật mạnh có thể che giấu gió mùa đang tắt. Đây là nguyên lý nguy hiểm nhất cho năm 2027. Khi tăng trưởng chung đạt 9%, gần như mọi kế hoạch đều trông đúng. Một ngành hàng tăng 20% nhờ tín dụng rẻ và hiệu ứng tài sản có thể đang ở pha suy giảm cấu trúc mà không ai nhận ra, cho đến khi gió giật đổi chiều. Nghiên cứu của Jordà, Schularick và Taylor trên hơn 200 cuộc suy thoái trong 140 năm cho thấy một quy luật đơn giản: boom càng dựa vào tín dụng, bust càng sâu và phục hồi càng chậm. Hay nói gọn: The Boom Determines the Bust.

Luận đề của series này là: mọi bài toán tăng trưởng, xét đến cùng, là bài toán phân khúc. Phân khúc truyền thống được cắt theo Khách hàng × Nhu cầu × Địa lý × Giá. Bài viết này đề xuất thêm một chiều: trạng thái chu kỳ của từng phân khúc, đi từ Emerging → Acceleration → Mature → Overheated → Correction → Repair → Reinvention.

Hai phân khúc có cùng quy mô thị trường hôm nay có thể đứng ở hai trạng thái đối nghịch. Phân khúc A: trưởng thành, phụ thuộc đòn bẩy, khách hàng đang già đi. Phân khúc B: mới nổi, thâm nhập thấp, khách hàng trẻ, có gió công nghệ. Cùng TAM, nhưng A đòi hỏi chiến lược hiệu quả và giữ chân; B đòi hỏi đầu tư đi trước và chiếm thị phần. Đặt chung một chỉ tiêu tăng trưởng cho cả hai là cách nhanh nhất để làm hỏng cả hai.

Trước khi ký bản kế hoạch năm sau, tôi đề xuất ban lãnh đạo dành một buổi làm việc chỉ để trả lời năm câu hỏi dưới đây. Không câu nào hỏi "năm sau tăng bao nhiêu phần trăm".

Một nguyên tắc phân bổ tham khảo cho năm 2027: khoảng 70% nguồn lực để bảo vệ và tối ưu phần lõi đang ở pha Mature; 20% để tăng tốc ở những nơi các luồng gió đang thẳng hàng (Acceleration); 10% cho những đặt cược gió đông (Emerging). Tỷ lệ cụ thể khác nhau theo từng doanh nghiệp; điều quan trọng là có một tỷ lệ được quyết định có chủ đích, thay vì để toàn bộ ngân sách chảy theo quán tính của năm cũ.

Gia Cát Lượng lập đàn cầu gió là để Chu Du và quân sĩ tin. Thứ thật sự làm nên Xích Bích là ông hiểu quy luật của mùa đông, và ông đã chuẩn bị mọi thứ để khi gió tới, lửa bùng lên đúng hướng. Doanh nghiệp không thể tạo ra chu kỳ. Không ai điều khiển được lãi suất của Fed, tốc độ già hóa dân số hay thời điểm một công nghệ nền tảng chín muồi. Nhưng doanh nghiệp có thể làm ba việc: đọc được cơ chế của từng luồng gió, chuẩn bị buồm trước khi gió tới, và có mặt đúng chỗ khi gió đổi chiều.